<p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">我們乘地鐵到建國門,從西南口出來,右側(cè)就是明代城墻,左側(cè)就是通惠河,從東便門到通州大約有20公里,元代在這兒挖一條人工河,謂之「</span><i style="font-size:20px;"><u>通惠河</u></i><span style="font-size:20px;">」,可以沿京杭大運河從通惠河行船漕運到達(dá)積水潭,成為大運河的終點,商船百船聚泊,千帆竟泊,熱鬧繁華。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">元代到清代修建了24座水閘,從西向東有11個閘名,依次稱為廣源閘、西城閘、朝宗閘、海子閘、文明閘、魏村閘、籍東閘、郊亭閘、楊尹閘、通州閘和河門閘。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">有些閘名后來更改了,據(jù)《元史》記載:「</span><i style="font-size:20px;"><u>其西城閘改名會川,海子閘改名澄清,文明閘仍用舊名,魏村閘改名惠河,籍東閘改名慶豐,郊亭閘改名平津,通州閘改名通流,河門閘改名慶利,楊尹閘改名溥濟(jì)</u></i><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">北京俗語「</span><i style="font-size:20px;"><u>五閘二壩十三倉</u></i><span style="font-size:20px;">」,其中的「</span><i style="font-size:20px;"><u>五閘</u></i><span style="font-size:20px;">」指今天通惠河上的五道閘口。從東便門外數(shù)起,依次:大通閘(又稱頭閘),慶豐閘(二閘),高碑店閘(平津上閘,平上閘),花園閘(平津下閘,或平下閘或花兒閘),普濟(jì)閘(普兒閘)。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">據(jù)《元史·河渠志》記載:至元二十八年(1291年),元世祖忽必烈聽從都水監(jiān)郭守敬的建議,興工開鑿從大都到通州的運河。至元三十年(1293年)工程結(jié)束,元世祖在積水潭看到「</span><i style="font-size:20px;"><u>舳艫蔽水</u></i><span style="font-size:20px;">」,十分高興,賜名「</span><i style="font-size:20px;"><u>通惠河</u></i><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">通惠河自白浮泉村至通州高麗莊全長164里,采取了「</span><i style="font-size:20px;"><u>提閘過船</u></i><span style="font-size:20px;">」方法,每十里一閘,一旦水積到高處,就把船拉起來。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">通惠河由昌平引水入大都,再從大都到通州。據(jù)記載,白浮甕山河水「</span><i style="font-size:20px;"><u>經(jīng)甕山泊,自西水門入城,環(huán)匯于積水潭</u></i><span style="font-size:20px;">」。這段甕山泊至積水潭河道就是利用高梁河疏浚而成。水經(jīng)過廣源上、下閘,過會川閘(今高梁橋下),由和義門北水門(今西直門北),入「</span><i style="font-size:20px;"><u>抄紙坊泓渟</u></i><span style="font-size:20px;">」(即豁口外太平湖),匯于積水潭。然后「</span><i style="font-size:20px;"><u>出什剎海,過今地安橋,東南折經(jīng)東不壓橋胡同、東板橋,沿東安門北街南下,經(jīng)望恩橋、御河橋、正義路,向東經(jīng)臺基廠二條,船板胡同,以下同金口河</u></i><span style="font-size:20px;">」。沿金口河故道至通州西水關(guān)附近(通流上閘址),轉(zhuǎn)入城中,經(jīng)今新華大街,過閘橋出東水關(guān)南行大體沿今「</span><i style="font-size:20px;"><u>玉帶河</u></i><span style="font-size:20px;">」過土橋等村,經(jīng)張家灣村東,至白河。</span></p> 1?明城墻遺址公園 <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">由于歷史的原因,尤其是修地鐵,把北京城墻被陸續(xù)拆毀,僥幸存留下來的內(nèi)城城垣有兩段,從崇文門至城東南角樓一線是最長的一段。后來,到了本世紀(jì)初,北京市政府決定修復(fù)這段城墻,并以此為基礎(chǔ)建設(shè)明城墻遺址公園。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">當(dāng)年號召市民捐獻(xiàn)家里存的明代城城磚,按照「</span><i style="font-size:20px;"><u>修舊如舊</u></i><span style="font-size:20px;">」的原則,修復(fù)以東南角樓為中心,向西延伸和向北延伸。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">過去我經(jīng)常出差,火車回北京,繞過龍?zhí)逗?,拐向西,前方高大的東南角箭樓已映入眼簾,這時車廂內(nèi)的喇叭響起了《北京頌歌》的音樂,播音員熱情地說道:「</span><i style="font-size:20px;"><u>親愛的旅客同志們,我們偉大祖國的首都,我們這次列車的終點站,北京站就要到了……</u></i><span style="font-size:20px;">」,此時我是格外激動的。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">那么為啥在保留這段城墻呢?我這次聽文保老師介紹和查閱資料,得知崇文門東邊為北京火車站,車站在城墻兩邊建立了很多民房供鐵路職工居住,很多房屋直接以城墻為靠墻,而這段城墻的位置又因為在火車站范圍里而得以保存,躲過了被拆毀的命運。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">春色漸濃,一半明媚,一半感傷,我們從東側(cè)城墻而行,這個位置是明代初期的城墻,屬于內(nèi)城,一陣風(fēng)吹來,漫天飄零的梅花的花瓣飄落在地面,讓人感到生命的萌動腳步聲。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">梅花是美麗,古城墻邊的梅花更是嬌艷,到處都是姹紫嫣紅,繁華似錦。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">這凸出來的是「</span><i style="font-size:20px;"><u>馬面</u></i><span style="font-size:20px;">」,城墻每隔一定的距離就建一個突出的墩臺,以利防守者從側(cè)面攻擊來襲敵人。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">據(jù)記載:明代初期,北京城的城墻并未建置馬面,至嘉靖年間,才在城墻上修筑馬面172座。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">這是角樓西側(cè)的城池,墻根有許多槐樹,更顯得滄桑感。</span></p> 2 明代城墻東南角樓 <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">北京內(nèi)城、外城也都各有四個角樓。明《英宗實錄》記載:「</span><i style="font-size:20px;"><u>四年四月丙午,修造京師門樓、城壕、橋閘完……城四隅立角樓</u></i><span style="font-size:20px;">」。從文中得知明正統(tǒng)四年北京內(nèi)城完工時,建四個角的角樓。到明嘉靖三十二年外城完工時,外城又添加四個角的角樓。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">那么內(nèi)城東南轉(zhuǎn)角處的箭樓,為「</span><i style="font-size:20px;"><u>東南角樓</u></i><span style="font-size:20px;">」,也是北京現(xiàn)存唯一的角樓。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">眼前角樓就像兩個城門箭樓折角而立,但每面都比城門箭樓還顯寬大,采用規(guī)制同城門箭樓,重檐歇山式灰筒瓦綠琉璃瓦剪邊的堡壘式建筑,綠琉璃列脊和鴟吻垂獸,戧脊垂獸為五個,最外端有仙人引路。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">東南角樓和東便門及大通橋關(guān)系圖。注意,東南角樓為內(nèi)城角樓,再東邊有東便門和水關(guān),城外有大通橋。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">這是乾隆時期的京師全圖所標(biāo)注的東南角樓與外城水關(guān)和東便門的方位。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">民國時期發(fā)行的《北京市街道詳圖》,這里沒有標(biāo)注東南角樓,但我根據(jù)建國門位置判斷出東南角樓位置。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">此圖出自喜仁龍繪制的《北京的城墻與城門》一書,描述的是內(nèi)城西南角樓的平面圖,因內(nèi)城四角樓規(guī)格一致,東南角樓可以參考于此圖。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">此圖時間為1900-1920年間,可以看角樓內(nèi)部主體支撐檐柱10根。東南角樓于1935年有一次大規(guī)模修繕,內(nèi)部結(jié)構(gòu)有所改變,直至建國后1981年再次大修,一直保留民國時期修繕后的結(jié)構(gòu),直至今日。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">東南角樓和鐵路的畫作,過去京奉鐵路從角樓這里穿過,到今天前門的火車博物館位置,當(dāng)年為火車站。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1870年代,內(nèi)城東南角樓東南面。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1896年,內(nèi)城東南角樓西面,也就是在內(nèi)城外側(cè)拍照的。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1874年,內(nèi)城東南角樓東南面,注意照片里北側(cè)高出城墻的建筑是外城與內(nèi)城交接處的過樓。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">明北京城城墻遺址東便門段為全國文物保護(hù)單位。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">旁邊立有一塊石碑,上書「</span><i style="font-size:20px;"><u>北京城東南角樓</u></i><span style="font-size:20px;">」,落款是原崇文區(qū)區(qū)長、北京書法協(xié)會副會長盛繩武。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">從東南角樓的西南側(cè)拍照,古木參天,城池威哉。東南角樓東、南兩側(cè)為正面,規(guī)格尺寸相同,上檐下一排箭窗,14個。重檐下三排箭窗,也是一排14個,即為42個箭窗,兩面合計56個箭窗。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">東南角樓西側(cè)多一個券門,這是1915年,當(dāng)時的北洋政府在修建「</span><i style="font-size:20px;"><u>京師環(huán)城鐵路</u></i><span style="font-size:20px;">」時,為了從崇文門開過來的的火車拐彎時避開角樓,拆除了東南角樓西側(cè)和北側(cè)的一段城墻和部分?jǐn)撑_,并在兩個券洞之間砌筑了一堵鐵路高墻。改建成的券洞專為走火車用的,是京師環(huán)城鐵路唯一的遺存。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">原來角樓下的一對八字登城馬道被擋在墻外被拆除,改在鐵路高墻后面建成一道新的馬道,用以上下城墻。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">城門樓里有兩個石頭麒麟,沒有銘牌介紹,不知來歷。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">城墻中間還有一個清代遺留下來的夾桿石。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">角樓西側(cè)的城墻上,復(fù)建了2座面闊三間的硬山頂鋪房,用于住守衛(wèi)士兵的。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">城墻的西端,石砌的炮臺上擺放著兩門銅炮,其中一門口徑小的渾身銹跡斑斑充滿了年代感,</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">另一門炮筒上鑄滿了字,此炮于崇禎十年五月制造,炮身長225厘米,炮口直徑10厘米,重約1.5噸,1963年發(fā)現(xiàn)于廣安門火車站。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">內(nèi)城墻,這也是修復(fù)的,延伸到崇文門位置。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">角樓使用璇子彩繪</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">室內(nèi)展覽有一塊東南角樓的挑梁檀,被八國聯(lián)軍打得彈痕累累。</span></p> 3 蟠桃宮石碑 <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">晚清《都門雜詠》云:「</span><i style="font-size:20px;"><u>三月初三春正長,蟠桃宮里看燒香;沿河一帶風(fēng)微起,十丈紅塵匝地?fù)P</u></i><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">說的是東便門內(nèi)有一座道觀叫「</span><i style="font-size:20px;"><u>太平宮</u></i><span style="font-size:20px;">」,山門三間,門額為「護(hù)國太平蟠桃宮」石匾,內(nèi)有二重大殿,前殿為靈官殿,后殿為斗姥殿,左右又有配殿。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">因有蟠桃會,故俗稱「</span><i style="font-size:20px;"><u>蟠桃宮</u></i><span style="font-size:20px;">」。每年三月初一至初三,這里非常熱鬧,這個廟會一直持續(xù)到解放前夕。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">這是1900年前後舊照片,內(nèi)城東南角樓外的蟠桃宮廟會。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">舊照片</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">這是蟠桃宮山門舊照片。山門為三間,門前有旗桿和石獅各一對,山門券洞上的額書「</span><i style="font-size:20px;"><u>護(hù)國太平蟠桃宮</u></i><span style="font-size:20px;">」石匾,左、右墻壁上嵌有「</span><i style="font-size:20px;"><u>蟠桃盛會</u></i><span style="font-size:20px;">」四個綠邊琉璃大字。正門兩側(cè)還各有旁門一座。山門后有鐘、鼓樓,前殿為靈官殿,后殿為斗姆殿,供奉西王母像。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">舊照片</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">蟠桃宮廟會特有的老北京風(fēng)俗是「</span><i style="font-size:20px;"><u>拴娃娃</u></i><span style="font-size:20px;">」,就是求子,人們手腕纏紅繩,到蟠桃宮東配殿,獻(xiàn)上香資后拴住一個殿前擺放的泥娃娃帶回家,與子結(jié)緣,以求來年添子孫。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">當(dāng)年熱鬧場面</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">舊照片</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">舊照片</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">舊照片</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1900年代,照片有內(nèi)城東南角樓一角,這是蟠桃宮小道士。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">如今在北京東便門立交橋東南側(cè)街心花園的一座亭子里,屹立著一塊高達(dá)三米的石碑,碑的正面鐫刻著「</span><i style="font-size:20px;"><u>護(hù)國太平宮碑</u></i><span style="font-size:20px;">」,此碑就是「</span><i style="font-size:20px;"><u>蟠桃宮</u></i><span style="font-size:20px;">」之遺存。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1987年,因修筑東便門立交橋,蟠桃宮正位于主橋道上而全部拆除。僅剩下「</span><i style="font-size:20px;"><u>蟠桃盛會</u></i><span style="font-size:20px;">」琉璃磚和乾隆年間《太平宮碑記》石碑一座。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">碑陽面碑額上書「</span><i style="font-size:20px;"><u>護(hù)國太平宮碑</u></i><span style="font-size:20px;">」碑文為左滿右漢,漢文部分已經(jīng)看不清楚,而滿文部分依稀可見。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">旁邊有一個《北大平民教育講演團(tuán)演講地遺址》銘牌,抄錄如下:「</span><i style="font-size:20px;"><u>位于東城區(qū)東便門內(nèi)、護(hù)城河南河沿,原為蟠桃宮,正名"護(hù)國太平蟠桃宮",始建于明代,是北京著名道觀之一。</u></i></p><p class="ql-block"><i style="font-size:20px;"><u>1919年3月23日,北大學(xué)生鄧中夏、黃日葵、許德珩等人發(fā)起創(chuàng)立北京大學(xué)平民教育講演團(tuán),并在蟠桃宮設(shè)固定講演點,通過現(xiàn)場講演啟發(fā)民智,宣傳民主科學(xué)和教育救國理念。1987年因修筑東便門立交橋,蟠桃宮被拆除。原蟠桃宮王母殿前的"護(hù)國太平宮碑"被作為文物移至立交橋南側(cè)綠地中建亭保護(hù)。</u></i></p><p class="ql-block"><i style="font-size:20px;"><u>2020年3月,北京市將北大平民教育講演團(tuán)演講地遺址列為"北大紅樓與中國共產(chǎn)黨早期北京革命活動舊址"之一。</u></i></p><p class="ql-block"><i style="font-size:20px;"><u>中共北京市委宣傳部</u></i></p><p class="ql-block"><i style="font-size:20px;"><u>二0二一年三月</u></i><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">《太平宮碑》撰碑人吳達(dá)禮以第一人稱口吻,記述了他的五個孩子出痘,因王母娘娘護(hù)佑得以平安無恙,從而對王母娘娘產(chǎn)生信任并重修蟠桃宮三座殿房之事。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">碑的赑屃被摸得油光锃亮,就像玉石一樣晶瑩剔透。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">碑額為螭首,中間額題為「</span><i style="font-size:20px;"><u>護(hù)國太平宮碑</u></i><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">我查閱滿學(xué)學(xué)者關(guān)笑晶《太平宮碑》的文章,還原這塊滿漢雙語碑的文獻(xiàn)考證。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">石碑分陰、陽兩面,碑陽為滿、漢文合璧,因歲月的侵蝕,漢文碑文漫漶不清,而滿文則相對完整清楚。碑陰為漢文。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">我將關(guān)笑晶的滿文翻譯抄錄如下:「</span><i style="font-size:20px;"><u>為東便門內(nèi)王母娘娘殿后重建殿房立碑</u></i></p><p class="ql-block"><i style="font-size:20px;"><u>我曾經(jīng)聽說過世間有神佛等迂腐的虛話,無證可考的很多。沒有證據(jù)我便不信任,不信便不跟隨別人。世人傳說孩子出痘時有鬼神(護(hù)佑),我曾非常懷疑。那年,我的孩子們出痘,第五個孩子跟我說,王母娘娘照看護(hù)佑他們。(孩子)痘疹痊愈后,我到處去尋找娘娘廟。在東便門內(nèi)橋南這地方找到后,便恭敬地備香、行禮答謝。禮畢,我看見大殿后面有一塊空地。老者們告訴我,這里原來有三間殿,被火焚燒了。為此,我便許愿要開始重建(這三間殿房)。</u></i></p><p class="ql-block"><i style="font-size:20px;"><u>父母和皇上一樣,都疼愛自己的孩子。世上有鬼神這樣的話,不能知道到底有多少為實。然而,以疼愛孩子的感情,在(神前)展示自己的誠實和謹(jǐn)敬,和神靈心意相通,豈能說是沒有道理?況且,深知(神佛)的證據(jù)存在,親眼所見還有什么可說!(重建)完成之后,我做贊語一首,曰:</u></i></p><p class="ql-block"><i style="font-size:20px;"><u>威武光華的王母啊,尊貴的神力無所不及。漂亮的帽子,光鮮的衣服啊,翠綠靈妙地閃亮著。大德曰生,以保赤子啊,我建立殿宇,為你供奉神位。瞻仰著你叩頭行禮啊,以成長遠(yuǎn)。</u></i></p><p class="ql-block"><i style="font-size:20px;"><u>康熙元年五月吉日,工部尚書吳達(dá)禮敬立</u></i><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">碑陰為「</span><i style="font-size:20px;"><u>太上混元門下嗣全真教弟子徐真育雙身創(chuàng)建募化,宮闕內(nèi)監(jiān)勛戚文武黎庶善信眾等同意捐財鳩工建造,惟愿圣母垂慈默佑,……,全真教弟子徐真育</u></i><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">徐真育既是當(dāng)時蟠桃宮的住持,又是協(xié)助吳達(dá)禮重建工程的領(lǐng)頭人。</span></p> 4 三河交匯點與東便門 <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">接著來到三河交匯處,也就是內(nèi)城護(hù)城河與外城護(hù)城河和通惠河都在這里交匯,過去東便門內(nèi)還有一座磚橋,叫喜鳳橋,蟠桃宮就坐落在喜鳳橋南。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">圖為《京門九衢圖》分段畫卷——東便門篇鑒賞。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">這是北京城「</span><i style="font-size:20px;"><u>內(nèi)九外七</u></i><span style="font-size:20px;">」城門示意圖,其中東便門位于「凸」字形格局的兩肩處,用綠色將東便門和東南角樓位置標(biāo)注一下。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">這是《京門九衢圖》東便門篇,東便門角樓建于突出城墻外緣的位置。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">據(jù)《說文解字》記載:「</span><i style="font-size:20px;"><u>便,安也</u></i><span style="font-size:20px;">」,有期盼安寧之意。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">照片為1920年左右,東便門城樓,外側(cè)過木方門洞上方鑲嵌「</span><i style="font-size:20px;"><u>東便門</u></i><span style="font-size:20px;">」石匾額。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">明嘉靖三十二年,由于蒙古騎兵屢屢南侵,明朝政府為了加強防衛(wèi)決定在內(nèi)城四周修筑外城。后來因為財力不濟(jì),外城工程只修了環(huán)抱南郊的一段城墻就草草收尾,形成「</span><i style="font-size:20px;"><u>凸</u></i><span style="font-size:20px;">」字形格局,設(shè)永定門等五門。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">為了方便百姓出入,又在外城東北、西北兩隅與內(nèi)城連接的附近,設(shè)置了兩個臨時城門,就是東便門和西便門。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1920年左右舊照片,東便門外東水關(guān)橋下的三孔出水口外側(cè),不遠(yuǎn)處可以看到大通橋。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">這是1901年舊照片,內(nèi)城東南角樓和跨越內(nèi)城護(hù)城河通往東便門的喜鳳橋。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">這是1933年舊照片,內(nèi)城東南角樓西南側(cè)及南護(hù)城河雪景。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">當(dāng)年內(nèi)城東南角樓外護(hù)城河上的游船。</span></p> 5 大通閘 <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">接著,來到今市高級法院東邊南側(cè)的通惠河上,有「</span><i style="font-size:20px;"><u>大通閘</u></i><span style="font-size:20px;">」,俗稱「</span><i style="font-size:20px;"><u>頭閘</u></i><span style="font-size:20px;">」。據(jù)《日下舊聞考》記載:「</span><i style="font-size:20px;"><u>正統(tǒng)三年(1438年)五月,造大通橋閘成</u></i><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">從照片看,大通橋及其內(nèi)城東南角樓、外城北城墻及內(nèi)外城結(jié)合部碉樓尚完好。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">「</span><i style="font-size:20px;"><u>大通橋</u></i><span style="font-size:20px;">」是一座集橋梁、橋閘和橋碼頭于一體的建筑,也是通惠河上五個閘口的頭道閘,也是京城重要橋梁之一。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">地面銅塑作品,特意用紅筆標(biāo)注一下大通橋的位置。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">這是清末民初舊照片,過去東便門外的「</span><i style="font-size:20px;"><u>大通橋</u></i><span style="font-size:20px;">」與其他城門外架在護(hù)城河上的橋一樣,為渡河橋,從照片看,該橋南北走向,為三孔石橋,其橋體為花崗巖條石砌成,拱形橋洞,中孔較大,兩側(cè)橋孔較小,橋墩為尖形,以利分水。三個券洞上方均雕刻有精美的獸頭,名「</span><i style="font-size:20px;"><u>趴蝮</u></i><span style="font-size:20px;">」,在橋的東西兩岸,也各有一只趴蝮。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">橋上兩側(cè)各有二十六根望柱和二十五塊護(hù)欄板,橋頭有抱鼓石,其望柱為方形,雕有蓮瓣平頂方形柱頭,護(hù)欄板為實心板,具有典型的明式風(fēng)格。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">這是清末時期的照片,拍照者在大通橋西側(cè),遠(yuǎn)處是內(nèi)城的東南角樓,可見漕船和帶棚子的客運船。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">根據(jù)這張老照片看出當(dāng)年東便門外水域?qū)掗煟g船穿梭,明代漕運的船不能駛?cè)氡本┏莾?nèi),這里是通惠河漕運的終點,所以漕運異常繁忙。曾經(jīng)有詩云:「</span><i style="font-size:20px;"><u>宛宛漕渠天上來,金堤玉壘圣人開。仙槎合傍銀河挽,粟米如山繞鳳臺</u></i><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">舊時,這里風(fēng)景秀麗,兩岸垂柳成行,樓臺水榭林立,買賣商家毗鄰,是京城消夏、游玩的勝地。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">從1876年的照片可以看到東便門外大通河和大通橋,還有分開兩節(jié)的漕運船。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">在通惠河南岸有「</span><i style="font-size:20px;"><u>大通追憶</u></i><span style="font-size:20px;">」雕塑群,所在位置就是明清時期東便門城接與大通橋遺址附近。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">這組雕塑,將自隋唐以來,金中都、元大都、明清都城及運河的關(guān)系及演變歷史來展現(xiàn),并用「</span><i style="font-size:20px;"><u>水系圖</u></i><span style="font-size:20px;">」雕刻于自然河灘石上,表現(xiàn)歷史上此處清糧卸船改為陸路運入城中的繁忙景象。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">還用舊城磚修筑一段城墻,有人告訴我是東便門遺址,但這里是在大通橋外側(cè),我對著清代和民國地圖,應(yīng)當(dāng)不是,就是一個公園景觀。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">以前,我在大通橋故址北側(cè),就在東護(hù)城河出口處的暗河橋梁上,已經(jīng)看不到大通橋了,據(jù)悉,是</span>20世紀(jì)60年代修建地鐵時拆除,于閘口處改成暗河橋,現(xiàn)殘存望水獸三件安于此處后建橋梁之上。</p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">我隔著河道護(hù)欄仔細(xì)觀察,發(fā)現(xiàn)暗河上的兩孔石橋,橋頭上鑲嵌三顆分水獸頭,名「</span><i style="font-size:20px;"><u>趴蝮</u></i><span style="font-size:20px;">」,中間靠上,銹跡斑斑,兩側(cè)比較新,開始懷疑是新修建的,后來查閱資料得知是原物。</span></p> <p class="ql-block">現(xiàn)在只剩下三個券洞上方均雕刻有精美的獸頭。</p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">來到一塊平地,有石碑乃大通閘遺址為全國文物保護(hù)單位。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">全國文物保護(hù)單位石碑旁邊還有一個大通閘遺址說明,書寫如下:「</span><i style="font-size:20px;"><u>大通閘始建于元至元二十九年(1292年),元代郭守敬開鑿?fù)ɑ莺?,為控制水位落差而在沿線設(shè)置多處閘口,大通閘是其中之一。該閘是出元大都城向東的第一處閘口,初名‘魏村閘’,百姓俗稱‘頭閘’,地處東城與朝陽的交匯點,也是元大都東南護(hù)城河的拐角處,是通惠河上重要節(jié)點。20世紀(jì)60年代修建地鐵時拆除,于閘口處改成暗河橋?,F(xiàn)殘存望水獸三件安于此處后建橋梁之上。大通閘是大運河遺產(chǎn)的見證之一,成為研究北京漕運和城市發(fā)展的重要節(jié)點</u></i><span style="font-size:20px;">」。</span></p> 6 大通橋碼頭 <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">上次因鐵欄桿阻攔,只好沿通惠河北路一路向東。不遠(yuǎn)處看見一處街心花園,一座「</span><i style="font-size:20px;"><u>萬流朝宗</u></i><span style="font-size:20px;">」的牌樓赫然屹立。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">據(jù)了解,這牌樓所在的位置大致就在大通橋碼頭故地附近,而在碼頭故地矗立這座新牌樓。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">牌樓西側(cè)有一段古道和馬槽,古道由大塊條石鋪就,由于長年磨礪,條石磨去了棱角。而馬槽的槽身,雕刻有精美的花紋,從外觀看應(yīng)是經(jīng)年舊物,當(dāng)年漕糧從大通橋碼頭上岸,在大通橋頭自然建有中轉(zhuǎn)糧庫,再通過駁船運至朝陽門,或者由騾馬等牲畜拉大車運到京城各處的糧倉。古道和馬槽見證了大通橋碼頭繁忙的歷史。</span></p> 7 樂家花園 <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">然后又穿越公路,來到南側(cè)的「</span><i style="font-size:20px;"><u>慶豐公園</u></i><span style="font-size:20px;">」,有樂家花園,為朝陽區(qū)普查登記文物。2009年拆遷中發(fā)現(xiàn),后修繕。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">該地原為元代都水監(jiān)張經(jīng)歷的花園,時名雙清亭,后亦稱張家花園。另有同仁堂樂家花園建在此地,故稱雙花園?,F(xiàn)僅存樂家花園。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">現(xiàn)有兩進(jìn)院,大門一間,我是從里側(cè)拍照的。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">前院北側(cè)有一個涼亭兼戲臺,四周花木簇?fù)怼?lt;/span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">還保存「</span><i style="font-size:20px;"><u>將入</u></i><span style="font-size:20px;">」和「</span><i style="font-size:20px;"><u>將出</u></i><span style="font-size:20px;">」的牌子,涼亭后面是背板,用于布置舞臺背景的。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">這是前院全景圖</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">前院與后院之間,有前廊后廈的正房五間,后廈東外接出廊。從山墻門窗形制、磚瓦砌法看,該建筑群屬典型民國式樣。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">這是面向西側(cè)的正房</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">目前室內(nèi)</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">正房的廊柱</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">蘇式彩繪</span></p> 8 神木謠碑 <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">我們向東,有一座復(fù)建的御碑亭,明清時,這里東南為皇木場,現(xiàn)為居民區(qū),留下黃木廠街名稱。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"><span class="ql-cursor">?</span>當(dāng)年修筑北京城和紫禁城,永樂皇帝朱棣曾派人到四川、兩湖、兩廣等地采辦大量上好木料,這些木材輾轉(zhuǎn)運輸,沿大運河運送到這里存放,因此得名皇木場。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">當(dāng)時紫禁城建完后,還特意在此留存了一根長六丈有余的巨大金絲楠木。清代乾隆時到此處游玩,見到金絲楠木,賦詩一首,名曰《神木謠》,并建碑立亭。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">我查閱資料得知京城有五鎮(zhèn)之說,見諸《清朝野史大觀·京師五鎮(zhèn)》:「</span><i style="font-size:20px;"><u>京師俗傳有五鎮(zhèn)</u></i><span style="font-size:20px;">」。此五鎮(zhèn)分別是:東方之鎮(zhèn)黃木廠;南方之鎮(zhèn)煙墩;西方之鎮(zhèn)大鐘寺;北方之鎮(zhèn)昆明湖;中方之鎮(zhèn)景山。分列于五個方位,對應(yīng)金、木、水、火、土之五行。每個方位正好可以占兩個天干。于是,有了東方甲乙木、南方丙丁火、西方庚辛金、北方壬癸水、中央戊己土的說法。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">還有,東鎮(zhèn)沂山之神,南鎮(zhèn)會稽山之神,中鎮(zhèn)霍山之神,西鎮(zhèn)吳山之神,北鎮(zhèn)醫(yī)巫閭山之神。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">乾隆二十三年親自去了神木場,也就是皇木廠,詩興大發(fā),作詩《神木謠》有序:「</span><i style="font-size:20px;"><u>都城東有巨木焉,其長六十余尺,臥于地,騎者隔木立弗相見也</u></i><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">《春明夢余錄》記載:「</span><i style="font-size:20px;"><u>京師神木廠所積大木,皆永樂時物。其中最巨者曰‘樟扁頭’,圍二丈外,臥四丈余,騎而過其下,高可隱身</u></i><span style="font-size:20px;">」??梢娺@些大木都是世界罕見之物,后人有詩云:「</span><i style="font-size:20px;"><u>大木千囷百丈高,東方作鎮(zhèn)記前朝。磈奇猶憶巖阿里,老干亭亭聳碧霄</u></i><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">乾隆二十三年御制《神木謠》,我抄錄如下:</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">「</span><i style="font-size:20px;"><u>都城東有巨木焉,其長六十余尺,臥於地,騎者隔木立,弗相見也。相傳前明時所置,以應(yīng)甲乙生氣云。</u></i></p><p class="ql-block"><i style="font-size:20px;"><u>作《神木謠》:天三巽一含精腴,深山大澤連林扶。壽突靈椿忘榮枯,所樂不存屣棄渠。遠(yuǎn)辭南海來燕都,甲乙青氣鎮(zhèn)權(quán)輿。是稱神木眾木殊,春明舊跡久聞予。便中一覽城東隅,長六丈余臥通衢。圍乃不可規(guī)矩模,巋然騎者能蔽諸。四百春秋一瞬夫,雨淋日炙風(fēng)吹敷。枝干剝落摧皮膚,隙孔瞋菌郁繆紆。為想懷材昔奧區(qū),凌云概日垂扶疏。翩集不脛曰人乎,天也將以為貞符。試看虛中巨查如,堯年貫月歷劫余,生育盛德皇圖。</u></i></p><p class="ql-block"><i style="font-size:20px;"><u>乾隆戊寅春三月御制并書</u></i><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">拓片</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">細(xì)節(jié)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">陰面刻曰:</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"><span class="ql-cursor">?</span>「</span><i style="font-size:20px;"><u>孱顏穹谷光天宇。冥靈大椿生是所,天地精英神鬼輔?;癁猷嚵忠煽涓福嗑﹦?chuàng)建明成祖。搜索室奉為楹柱,摭之不中雷霆妒。虎狼怒嚙蛟噩雨,千夫舁走日里許。夷山堙壑壞屋廡,難依繩尺梓弗取。橫岡偃臥安厥處,閱歷歲月殊今古。徑類修蛇圍若堵,騎者去來敞弗睹。文篆剝蝕蟲與鼠,謂之神木神其下。我聞樗不夭斤斧,胡遭大斲辭嶇峿。視之柍桭差猶愚,材不材間應(yīng)見汝。此癸亥所題,戊寅東巡回鑾行路一覽。既為謠以泐之貞珉,并書此作用志碑陰。</u></i></p><p class="ql-block"><i style="font-size:20px;"><u>乾隆戊寅三月立</u></i><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">拓片</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">細(xì)節(jié)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">在清代,進(jìn)一步深化了巨木神的色彩,薩滿教的教義本身就是原始的多神崇拜,不難理解為什么一塊巨大的木頭得到人們的崇拜了。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">清阮葵生在《茶余客話》記載稱:「</span><i style="font-size:20px;"><u>神木廠所積大木多永樂時舊物,木各有名,刻字為記。最大者為‘樟匾頭’又曰張點頭,圍徑二丈余。又王二姐,嫌河窄,混江龍等,名朽欄棄,擲對而人立尚不相見</u></i><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">清道光俞正燮《癸巳存稿》記載:「</span><i style="font-size:20px;"><u>大淸一統(tǒng)志言,神木廠在廣渠門外二里許。有大木,偃側(cè)于地,高可隱一人一騎。明初構(gòu)宮殿遺材也。相傳其木有神。春明夢余錄云,大木,樟也,圍二丈,外臥四丈余,騎而過其下,高可隱身。今見其木長乃六丈余</u></i><span style="font-size:20px;">」。由此觀之,此神木是為樟木。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">清李虹若《都市叢載》明言:「</span><i style="font-size:20px;"><u>其木系金絲楠木</u></i><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">民國天臺野叟《大清見聞錄》記載:「</span><i style="font-size:20px;"><u>京師俗傳有五鎮(zhèn)。東方之鎮(zhèn)為黃木廠,其木系金絲楠木,長七丈有奇,圍兩丈余,不知置自何年,覆以廠柵,圍以石欄。清高宗(乾?。┧鶗俚仍谘?lt;/u></i><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">石鼓為皇木廠舊物</span></p> 9 慶豐公園 <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">來到「</span><i style="font-size:20px;"><u>慶豐公園</u></i><span style="font-size:20px;">」,因慶豐閘而得名,過去這段河面船艫相接,加之閘地處近郊,碧波清流,蘆葦搖曳,明清以來皆為市民游憩勝地,素有「</span><i style="font-size:20px;"><u>燕京秦淮河</u></i><span style="font-size:20px;">」之稱,然,歲月流逝,原閘廢棄,只剩不多遺跡留存。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">這里形成了通惠河畔、CBD商圈內(nèi)的「</span><i style="font-size:20px;"><u>通惠河濱水文化景觀帶</u></i><span style="font-size:20px;">」,為北京市民創(chuàng)造了一處文化休閑場所</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">雕塑以白色金屬框架組成的白帆為主體,輔以水流景觀和浮雕石群來展現(xiàn)古時漕運的情景,它的設(shè)計具有歷史內(nèi)涵并富有現(xiàn)代氣息。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">這是「</span><i style="font-size:20px;"><u>惠舟帆影</u></i><span style="font-size:20px;">」景點,它再現(xiàn)古通漕糧運商船穿梭,帆檣林立的熱鬧場景,在這里也可以遠(yuǎn)眺通惠河對岸震撼的都市天際線,讓人們體會和感受北京都市生活的現(xiàn)代和繁榮。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">雕塑以白色金屬框架組成的白帆為主體,輔以水流景觀和浮雕石群來展現(xiàn)古時漕運的情景,它的設(shè)計具有歷史內(nèi)涵并富有現(xiàn)代氣息。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">慶豐公園依水而建,水中碧波蕩漾,岸上綠樹成蔭,有許多運河主題的雕塑作品。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">橡膠壩</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">前面就是著名的大槐樹,叫「</span><i style="font-size:20px;"><u>文槐憶舊</u></i><span style="font-size:20px;">」,而且和曹雪芹有著淵源,相傳在清朝晚期,大約是1748年前后,曹雪芹曾多次乘舟往來于香山和通州張家灣之間,每每途經(jīng)慶豐閘時,常在一株古槐樹下候船閑坐,與同行的友人茗茶賦詩,伴著和煦微風(fēng),乘著陰涼思緒源源不斷,寫下了許多詩句。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">標(biāo)牌寫道500年,但經(jīng)專家鑒定,這株古槐的樹齡大約也只有160多年,肯定不是當(dāng)年曹公來往于此、休憩品詩的古槐,但多版本文字記載,歷史上的曹雪芹的確經(jīng)常來往于此漕運碼頭,也確鑿有過這個一株老槐樹,而后隨歷史變遷,那株文槐無影無蹤。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">旁邊還擺上五只漢白玉石雕刻的大酒壇,和一張石桌、四條石凳,上面放著半掩的書卷,幾個酒盅,將人們傳說中或記憶時的人文景觀再次重現(xiàn)。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">再往東不遠(yuǎn)處,還有一株百年「</span><i style="font-size:20px;"><u>古絲棉木</u></i><span style="font-size:20px;">」,又叫明開夜合,有樹葉娟秀細(xì)致,姿態(tài)幽麗,是北京地區(qū)少見的珍稀樹種。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">我們走通惠河部分,這是一條歲月悠悠的運河,它承載著北京的歷史,從大通閘始,至平津閘終,沿著緩緩流淌綠水而行,看著兩岸 如畫如詩的風(fēng)景,惠風(fēng)和煦 ,花香鳥語,到處充滿希冀,讓我領(lǐng)會它的魅力,嘆,江山如畫,如此多嬌。</span></p><p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">2023年3月2日</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;">參考文獻(xiàn)</p><p class="ql-block">「1」磚磚.漫談 | 東便門外有二閘,夏天到這兒來打卡.正陽書局The Gateway,2019</p><p class="ql-block">「2」慶豐閘的前世今生.北京文藝廣播, 2018</p><p class="ql-block">「3」而今漫步通惠河畔,還能看到什么樣的“運河遺跡”?水潤京華,2021</p><p class="ql-block">「4」打鷹洼.贍賽必漢家族墓誥封碑.新浪博客,2016</p><p class="ql-block">「5」雙塔邨人.雪屐尋碑錄.新浪博客,2016</p><p class="ql-block">「6」我是寺廟客.席氏墓碑紀(jì).新浪博客,2016</p><p class="ql-block">「7」通惠河的光輝歷史.北京市方志,2017</p><p class="ql-block">「8」老樹枯草.老北京的故事(七一二)蟠桃宮.新浪博客,2020</p>