<p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 新說文解字</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">——漢字里的中華文化密碼</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 趙中原</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 小引:鞋店遇童記</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 日前偶過一鞋店,見一童伏案習(xí)字,作業(yè)本上密密麻麻,筆跡雖稚,卻一筆一劃,甚是認真。吾本讀書人,平生最愛見小兒用功,心下歡喜,遂駐足觀之。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 俯身問曰:“小朋友,學(xué)什么科?”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 童抬頭,見是一陌生老者,略有些怯,但仍答道:“語文?!?lt;/b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 問:“難不難學(xué)?”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 童點頭,誠實答道:“有點難?!?lt;/b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 吾笑曰:“遇我則不難。我且問你幾個字,考考你可好?”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 童眼睛一亮,欣然應(yīng)允。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 吾取過他的鉛筆,在作業(yè)本空白處寫下一個“亡”字,問:“此字念什么?什么意思?”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 童脫口而出:“亡,死亡的亡。死的意思?!?lt;/b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 吾又問:“何以知之?”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 童曰:“老師教的,亡羊補牢,羊被狼咬死了,把圈補上?!?lt;/b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 聞此言,吾心中喟然太息,卻又不好在孩子面前表露太過,只得笑曰:“這個字,怕是你學(xué)岔了。來,爺爺給你講講,好不好?”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 童點頭,眼中有了好奇。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 這便是今日寫此文的緣起。一個“亡”字,讓我想起近百年語文教育之病,想起無數(shù)孩子被“標(biāo)準答案”填塞、卻不知文字背后乾坤的遺憾。遂以此文,正本清源,聊作補天之舉。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 一、亡者,逃也,非死也</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “亡”之本義,乃“飛走”、“隱匿”、“逃離”也。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 觀其甲骨文,作“亾”,象人藏于拐角之形?!墩f文解字》云:“亡,逃也。從入,從乚?!比胝撸M入也;乚者,隱蔽也。合起來便是躲藏、逃離之意。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 故古籍中“亡”字,多用此義:</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “亡命之徒”,乃逃命之人,非死人;“逃亡”一詞,實為同義復(fù)用;“亡羊補牢”,羊非死,乃走失耳。若羊已斃,補牢何益?此寓言本意,是勸人犯錯后及時補救,非謂死后才想起修圈。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 烈士言“寧死絕不亡身”,寧死不逃,方顯氣節(jié)。若“亡”為死,則“寧死絕不亡身”豈不成“寧可死也不死”?荒唐至極!</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 《論語》有“亡之,命矣夫”,孔夫子嘆顏回早逝,然此處“亡”乃“無”之通假,亦非死義。真正表“死”者,另有其字。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 今人動輒以“亡”為死,失其本矣。一童如此,千萬童如此;一代如此,代代如此。長此以往,吾恐亡字真義,將亡于人間矣。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 二、死者,澌也,人盡曰死</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “死”字,方是生命終結(jié)之正字。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 觀其甲骨文,左邊“歹”是殘骨形,右邊“人”是活人跪拜狀。合而觀之,乃一人跪于骸骨之前,哀悼憑吊之象。生者祭死者,此之謂“死”。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 《說文》云:“死,澌也,人所離也?!变?,水盡也,引申為生命流盡。人離此世,魂魄消散,唯余枯骨,是為死。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 故《禮記·曲禮》云:“天子死曰崩,諸侯曰薨,大夫曰卒,士曰不祿,庶人曰死?!钡燃売袆e,然皆言生命終結(jié)。死為必然歸宿,亡為行蹤消失,二者截然不同。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 古人用字之精審如此,今人混為一談,豈不哀哉?</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 三、亡羊補牢,一個被誤讀千年的寓言</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “亡羊補牢”典出《戰(zhàn)國策·楚策四》:“見兔而顧犬,未為晚也;亡羊而補牢,未為遲也?!?lt;/b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 原文語境是莊辛諫楚襄王,以亡羊補牢為喻,勸其及時改過,挽救危局。若羊已死,補牢何用?唯羊走失,尚有找回或防再失之可能。故“亡”必為“走失”,寓言方能成立。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 然今之教科書、少兒讀物,乃至教師口授,多將此“亡”講作“死亡”。于是故事變成:狼把羊咬死了,主人把圈補上。試問,羊都死了,補圈給誰看?給狼看?讓狼下次再來?</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 荒誕不經(jīng),莫此為甚。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 更可嘆者,一代代孩子聽著這荒誕故事長大,以為這就是“亡”的意思。待他們成年,再把這個錯誤傳給下一代。如此循環(huán),謬種流傳,真義湮沒。文字之厄,莫過于此。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 四、解字之法:以字解詞,非以詞解字</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 今之語文教育,大病在“以詞解字”。見“亡”即組詞“死亡”,見“死”亦組詞“死亡”,仿佛二字同義,可互換通用。然若死、亡無別,古人何苦造兩字?一字一義,方是漢字根本。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “死”與“亡”,各有其用:</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 寧死(犧牲生命)絕不亡(逃跑)身——此烈士之志。</b></p><p class="ql-block"><b> 亡(逃離)命天涯,免于一死(喪命)——此逃犯之幸。</b></p><p class="ql-block"><b> 死(終結(jié))而后已,不亡(消失)精神——此圣賢之境。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 若二字混同,則此等精微處盡失矣。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 更如“疾病”一詞,“疾”為外傷、急病,“病”為內(nèi)傷、沉疴。《說文》:“疾,病也?!比患毞种?,疾輕病重。故“諱疾忌醫(yī)”者,小病不治終成大病;若二字無別,此成語便失其警醒之意。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “中間”一詞,“中”為內(nèi)里、核心,“間”為縫隙、空隙。二字對舉,方成空間概念。若以詞解字,則“中”即“間”,“間”即“中”,永不知“中正”“間雜”之別。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 漢字之妙,正在于一字一世界。以詞解字,如以筐盛水,雖得一時之便,終失萬斛之珠。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 五、青者,生命之色,變化無窮</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 更有趣者,莫如“青”字。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 老子騎青牛出函谷,世人多以為青牛乃綠牛。然世間豈有綠牛?牛之毛色,黃黑白褐而已,未見青綠者。青牛者,黑牛也。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 何以為證?</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> · 青衣:黑色衣服?!对娊?jīng)》“青青子衿”,鄭玄注:“青衿,青領(lǐng)也?!睂嵞诵骂I(lǐng)。</b></p><p class="ql-block"><b> · 青絲:黑色頭發(fā)。李白“朝如青絲暮成雪”,白發(fā)對青絲,青即黑。</b></p><p class="ql-block"><b> · 青煙:黑色煙塵。煙含碳黑,故曰青煙。</b></p><p class="ql-block"><b> · 青天大老爺:臉黑如鐵,鐵面無私。包公戲中,包拯黑臉,號曰“青天”。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 青之本義,乃礦石之色,介于藍綠之間,而尤以黑為底色。此色從礦石中提取,沉穩(wěn)厚重,故多用為莊重之色。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 然“青”又不止于黑:</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “青出于藍而勝于藍”——此藍也。藍為染料植物,青為提煉之色,故言“勝于藍”。</b></p><p class="ql-block"><b> “苔痕上階綠,草色入簾青”——此綠也。劉禹錫《陋室銘》寫春色,青即翠綠。</b></p><p class="ql-block"><b> “兩個黃鸝鳴翠柳,一行白鷺上青天”——此藍也。青天即藍天,與黃鸝翠柳相映成趣。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 春來草木萌發(fā),其色曰青;夏至滿目蒼翠,其色亦青。青者,生命生長之色也。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 何以知之?觀“青”字形:上“生”下“丹”(或曰“井”之變)?!夺屆吩疲骸扒?,生也,象物生時色也。”丹為井中朱砂,生為草木萌發(fā)。故青者,乃生命之初色,稚嫩而鮮活。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 臘八蒜浸醋數(shù)日,其色翠綠可愛,此之謂青。丹青之謂,紅綠相映,乃繪畫之本色。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 至于“汗青”,竹簡烤制,水分滲出如汗,竹皮由青轉(zhuǎn)黃,方可書寫。故“留取丹心照汗青”,汗青即史冊。青史之名,亦源于此。一字之中,含天地造化,豈不偉哉?</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 更有“鐵青”“蟹青”“鴨蛋青”,皆言不同之青。中國顏色,從來不是固定光譜,而是天地萬物的映照。青如此,赤黃白黑莫不如此。此中國美學(xué)之大觀,非西學(xué)色譜所能牢籠也。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 六、靜者,歸根也;清者,根深也</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 老子《道德經(jīng)》曰:“夫物蕓蕓,各復(fù)歸其根。歸根曰靜,靜曰復(fù)命?!?lt;/b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 此章說盡“靜”字真義。靜非無聲,乃歸根。根者,本也,源也,生命所系之處。萬物紛紜,終歸其根。歸于根則靜,靜則復(fù)其本性,此之謂“復(fù)命”。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 觀“靜”字形:左“青”右“爭”。青者,根深之色;爭者,持之以恒。靜者,根深蒂固、不受擾動之謂。故寧靜、安靜、幽靜,皆非止言無喧鬧,乃言其根植于地、自生安泰。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 一池靜水,非謂水不動,乃謂水清澈見底、魚蝦自得。一人心靜,非謂口不言,乃謂志有定向、不為物擾。此“靜”之真義也。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “清”者,水之澄澈,亦從青。水清則見底,底者根也。 故“清”與“靜”相通,皆言根本之穩(wěn)固。《黃帝內(nèi)經(jīng)》云“恬淡虛無,真氣從之,精神內(nèi)守,病安從來”,此之謂清靜。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 今人言“清靜”,實為同義復(fù)用。然若不知“清”為根深、“靜”為歸根,則此二字之妙,盡失矣。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 七、漢字者,文化之基因也</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 漢字非符號,乃活化石。每一字皆含先民之觀察、哲思、智慧。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 譬如“家”,屋下有豕,農(nóng)耕定居之寫照。豕者,豬也。有屋有豬,方成其為家。今人住高樓,不養(yǎng)豬,然“家”字猶存,祖先生活歷歷在目。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “安”,女坐屋下,平安之祈愿。屋下有女,方為安。非謂女需守家,乃言有女之處,方成其家,家安則人安。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “武”,止戈為武,和平之向往。非以殺伐為武,乃以止息干戈為武。此中國人對武力之最高理解,與西方“戰(zhàn)爭是萬物之父”迥異。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “信”,人言為信。人說話要算數(shù),此字教我們何為誠信。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “義”,從我、從羊。羊者,善也;我者,自也。自我完善、向善而行,是為義。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 字字皆故事,筆筆有深意。漢字之中,藏著我們先民的生活、思想、信仰、理想。它是凝固的歷史,是刻在骨子里的文化基因。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 然今之學(xué)子,學(xué)字只知讀音、組詞、造句,不知字源、字理、字魂。標(biāo)準答案填鴨,思想焉能不僵?</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 吾嘗見小學(xué)生寫“愛”字,問其何以“友”上有“心”,茫然不知。愛者,以心交友,真心待人。此義若失,“愛”字便成空洞符號。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 又嘗見中學(xué)生寫“道”字,問其何以為“首”加“辶”,茫然不知。道者,首要之事在于行。思想須付諸實踐,方成其為道。此義若失,“道”字便成玄虛空談。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 如此學(xué)字,與學(xué)字母何異?字母無義,漢字有義。若只知音形、不知其義,則漢字與字母何異?五千年文明,豈不毀于一旦?</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 八、文字搞明白,思想立起來</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 中華文明五千年不輟,漢字之功居首。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 無論方言如何變遷,字形不變,文脈不斷。秦并六國,書同文,乃能政令通達,天下一統(tǒng)。歷代經(jīng)典,賴漢字傳世,今人猶可讀孔孟、品老莊、誦李杜、賞蘇辛。若漢字不存,文化何依?經(jīng)典何傳?精神何繼?</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 故曰:漢字者,中華文化最偉大之結(jié)晶也。欲立思想,先通文字;欲通文字,須明字源。圣賢書即字典,字典即圣賢書。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 老子騎青牛出關(guān),留下五千言,字字珠璣;孔子韋編三絕,傳下六經(jīng),句句精微。今日我輩,若能于漢字中窺見天地,方不負炎黃子孫之名。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 那鞋店小兒,吾與之講了半個時辰,從“亡”講到“死”,從“青”講到“靜”,又從“家”“安”“武”“信”略略舉了幾個例。小兒聽得入神,作業(yè)也不寫了,只管瞪著眼睛問:“還有嗎?還有嗎?”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 吾笑曰:“有,多著呢。三千漢字,三千世界。你若愿意,爺爺以后慢慢講給你?!?lt;/b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 小兒重重點頭。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 臨行,他忽然問:“爺爺,您說的這些,老師會考嗎?”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 吾一時語塞。良久,嘆曰:“考不考,不打緊。重要的是——你知道了?!?lt;/b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 走出鞋店,夜色已深,燈火闌珊?;厥淄麜r,那小兒仍在燈下,捧著作業(yè)本,似在端詳那個“亡”字。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 也許今夜之后,他再看這個字,會和從前不同了罷。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 九、結(jié)語:為往圣繼絕學(xué)</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 夜已深,窗外萬籟俱寂。憶起那鞋店小兒,不知他今日可還覺得語文難?若能讓他明白“亡”非死、“青”多彩,或許他會發(fā)現(xiàn),原來每個漢字都是一扇門,門后是五千年風(fēng)光。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 張橫渠先生有言:“為天地立心,為生民立命,為往圣繼絕學(xué),為萬世開太平?!?lt;/b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 繼絕學(xué)之道,莫先于識字。字不識,何以讀書?書不讀,何以明理?理不明,何以立心立命?</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 吾老矣,不能登壇講學(xué),不能著書立說,唯以此短文,為漢字正名,為往圣繼一息香火。若有緣人見之,能于一字一詞間,窺見中華文明之博大精深,則此文之作,不虛也。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 是為新說文解字。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b>丙午年正月十四 識者謹記</b></p>